Burak Alban, MSc.Klinik PsikologAra
Ara
← Blog

Blog

Yas, Kayıp ve Ayrılık: Sevdiğimiz Birini Kaybetmenin Acısı Nasıl Geçer?

Hayatımız boyunca insanlarla, ilişkilerle, yaşadığımız yerlerle ve geleceğe ilişkin beklentilerimizle bağlar kurarız. Bu bağlardan birini kaybetmek, yalnızca hayatımızdan bir şeyin eksilmesi değil, alıştığımız dünyanın da değişmesi anlamına gelebilir. Yas, sevilen bir insanın ölümünün ardından yaşanabileceği gibi bir ilişkinin sona ermesi, önemli bir yaşam döneminin kapanması veya kişinin geleceğe ilişkin hayallerinden vazgeçmek zorunda kalmasıyla da ortaya çıkabilir. Kaybın ardından özlem, üzüntü, öfke, suçluluk, boşluk ve bazen rahatlama gibi birbirinden farklı, hatta çelişkili duygular yaşanabilir. Kimi zaman dünya olağan akışıyla devam ederken kişi kendi yaşamının durduğunu hissedebilir. Daha önce anlamlı gelen uğraşlar önemini yitirebilir, gündelik hayatın sıradan anları kaybedilenin yokluğunu yeniden hatırlatabilir. Ancak yasın herkes için aynı biçimde yaşanması, belirli aşamalardan geçmesi veya belli bir sürede tamamlanması beklenmez. Yas tutmak, kaybettiğimiz kişiyi ya da ilişkiyi geride bırakmaktan çok, onun yokluğuyla değişen bir yaşamın içerisinde yeniden yer bulmaya çalışmaktır. Bu nedenle yasın anlaşılmasında yalnızca kaybın kendisine değil, kaybedilenin kişinin yaşamında neyi temsil ettiğine de bakmak gerekir.

Beyaz zemin üzerinde boş bir koltuğun yanında oturan, elinde yapraklı bir dal tutan insanın sade çizimi

Bir kaybın üzerimizde bıraktığı etki, kaybettiğimiz kişiyle veya ilişkiyle kurduğumuz bağın niteliğiyle yakından ilişkilidir. Bazen kaybettiğimiz yalnızca sevdiğimiz bir insan değil, onun yanında hissettiğimiz güven, ait olma duygusu, birlikte kurduğumuz gelecek veya kendimizin o ilişki içerisindeki hâlidir. Bu nedenle yas, kişinin yalnızca başkalarıyla kurduğu ilişkileri değil, kendisini ve yaşamını nasıl anlamlandırdığını da etkileyebilir. Erken dönem bağlanma deneyimleri, geçmiş kayıplar, ilişkinin taşıdığı anlam, sosyal destek kaynakları ve kaybın gerçekleşme koşulları yasın nasıl deneyimlendiğinde rol oynayabilir. Ancak geçmiş deneyimler yas sürecini değişmez biçimde belirlemez ve yoğun acı yaşamak tek başına psikolojik bir bozukluğa işaret etmez. Kişi bir gün kaybettiği insanı özlemle hatırlarken ertesi gün arkadaşlarıyla keyifli vakit geçirebilir; ardından yeniden yoğun bir üzüntü hissedebilir. Bu değişkenlik, kişinin kaybını yeterince önemsemediğini veya yas sürecinde geriye gittiğini göstermez. Yas, sürekli acı içerisinde kalmakla değil, kaybın yarattığı duygular ile yaşamın devam eden ihtiyaçları arasında zaman içerisinde hareket edebilmekle de ilişkilidir. Dolayısıyla iyileşmeyi yalnızca üzüntünün azalmasıyla değerlendirmek, yasın çok boyutlu doğasını gözden kaçırmamıza neden olabilir.

Yas sürecinde bazı kişiler kaybettikleri insanı hatırlatan anılara, eşyalara ve mekânlara yönelirken bazıları bu hatırlatıcılardan uzak durmayı tercih edebilir. Bazen kişi kaybıyla yüzleşmeye ihtiyaç duyarken bazen de günlük sorumluluklarına, ilişkilerine veya yeni deneyimlere yönelmek isteyebilir. Stroebe ve Schut tarafından geliştirilen Yasın İkili Süreç Modeli, bu hareketliliği kayıp odaklı ve yeniden yapılanma odaklı baş etme süreçleri arasındaki geçişlerle açıklar. Kişinin zaman zaman kaybın acısına yaklaşması, zaman zaman da değişen yaşamını düzenlemeye yönelmesi, uyum sürecinin doğal bir parçası olabilir. Bununla birlikte yas her zaman kendiliğinden ve sorunsuz biçimde ilerlemeyebilir. Özellikle ölümün ardından uzun süre devam eden yoğun özlem veya kayıpla aşırı meşguliyetin belirgin işlev kaybına yol açtığı durumlarda uzamış yas bozukluğu açısından değerlendirme gerekebilir. Depresyon veya travma sonrası stres belirtileri de bazı kayıplara eşlik edebilir; ancak bu durumlar birbirinin yerine kullanılabilecek kavramlar değildir. Bir ilişkinin sona ermesiyle yaşanan yas da önemli psikolojik güçlükler yaratabilir, fakat uzamış yas bozukluğunun tanısal ölçütleri ölümle ilişkili kayıplar için tanımlanmıştır. Klinik açıdan önemli olan kişinin ne kadar üzgün olduğu kadar, yaşadığı güçlüğün niteliği, süresi, içinde bulunduğu koşullar ve yaşamını ne ölçüde etkilediğidir. Bu ayrım, doğal yas tepkilerini gereksiz yere hastalık olarak değerlendirmeden, ihtiyaç duyulan desteğin belirlenmesini mümkün kılar.

Psikoterapide amaç yasın acısını hızla ortadan kaldırmak, kişiyi belirli aşamalardan geçirmek veya kaybettiği insanı unutmasını sağlamak değildir. Yasın herkes için aynı sürede tamamlanması gerektiği düşüncesi, kişinin kendi duygularını değerlendirmesinde ek bir baskı yaratabilir. Bunun yerine psikoterapi, kaybın kişide uyandırdığı özlem, öfke, suçluluk, çaresizlik ve anlam kaybı gibi duyguların anlaşılabileceği ve taşınabileceği bir alan sunabilir. Kişinin kaybettiği insanla kurduğu içsel bağın nasıl devam ettiği, kayıpla birlikte değişen kimlik algısı ve yaşamına yeniden nasıl yön verebileceği birlikte ele alınabilir. Bazı durumlarda kişinin kayıpla ilişkili kaçınmaları, kendisini suçlama biçimleri veya yaşamdan geri çekilmesi üzerinde daha yapılandırılmış psikoterapötik müdahaleler gerekebilir. Eşlik eden depresyon, ağır işlev kaybı veya güvenlik riskleri bulunduğunda psikiyatrik değerlendirme de önem kazanabilir. Ancak psikoterapinin hedefi her kayıp deneyimini tedavi edilmesi gereken bir soruna dönüştürmek değil, kişinin ihtiyaç duyduğu yerde ona eşlik etmektir. İyileşme, kaybettiğimiz kişinin artık bizim için anlam taşımaması değil; yokluğunun yarattığı acıyla birlikte yaşamın yeniden anlam, ilişki ve hareket kazanabilmesidir. Geçmişte kurulan bağlar varlığını farklı biçimlerde sürdürebilirken, kişi bugününe ve geleceğine de yeniden yer açabilir.