“Geçmiş travmam nasıl geçer?” sorusu, yaşananları unutmaktan çok geçmişin bugünkü yaşam üzerindeki etkilerinin nasıl azalabileceğiyle ilgilidir. Bu yazı, travma sonrası tepkileri, tetiklenmeleri ve kişinin ihtiyaçlarına göre planlanan psikoterapi sürecini ele alıyor.
Geçmiş sona erdiğinde etkileri de sona erer mi?
Travmatik yaşantılar, kişinin güvenlik duygusunu, kendisine ve çevresine ilişkin beklentilerini etkileyebilen deneyimlerdir. Bazen bir kaza, şiddet veya yaşamı tehdit eden bir olay; bazen de uzun süre devam eden güvensizlik ve örseleyici ilişkisel deneyimler, kişinin psikolojik dünyasında derin izler bırakabilir. Ancak aynı olayı yaşayan herkesin aynı psikolojik sonuçlarla karşılaşması beklenmez. Kişinin geçmiş deneyimleri, sosyal destek kaynakları, biyolojik yatkınlığı ve olayın gerçekleştiği koşullar, yaşananların nasıl deneyimlendiğini etkileyebilir. Bazı kişiler zorlayıcı bir yaşantının ardından zaman içerisinde yeniden güven ve denge hissini kazanırken, bazıları olay sona ermiş olmasına rağmen tehlike hâlâ devam ediyormuş gibi hissedebilir. Beklenmedik bir ses, belirli bir koku, bir insanın davranışı veya geçmişteki deneyimi hatırlatan bir durum, yoğun bedensel ve duygusal tepkileri yeniden ortaya çıkarabilir. Böylece geçmişte yaşanan bir olay, yalnızca hatırlanan bir anı olarak değil, kişinin bugününü nasıl deneyimlediğini etkileyen bir yaşantı olarak varlığını sürdürebilir. Travma sonrası güçlükleri anlamak için yalnızca ne yaşandığına değil, yaşananların kişinin bugünkü yaşamında nasıl karşılık bulduğuna da bakmak gerekir.

Travma bedenimizi ve hafızamızı nasıl etkiler?
Travmatik deneyimlerin etkileri yalnızca düşüncelerimizle sınırlı değildir; beynin tehdit algılama, bellek ve duygu düzenleme süreçleriyle de ilişkilidir. Psikiyatrist Bessel van der Kolk'un travma ve bellek üzerine çalışmaları, bazı travmatik deneyimlerin sözel bir anı olarak hatırlanmasının yanında görüntüler, sesler, kokular ve bedensel duyumlar biçiminde yeniden yaşanabildiğine dikkat çekmiştir. Travma sonrası stres belirtilerinde, limbik sistemin bir parçası olan amigdalanın tehdit algılamayla ilişkili tepkileri, hipokampusun anıları zaman ve bağlam içerisine yerleştirme işlevi ve prefrontal bölgelerin duygu düzenleme süreçleri arasında farklılıklar görülebilir. Bu nedenle bazı kişiler yaşadıkları olayı geçmişte kaldığını bilerek hatırlasalar bile bedenleri sanki tehlike yeniden ortaya çıkmış gibi tepki verebilir. Travmatik anılar kimi zaman bütünlüklü bir anlatıdan çok parçalı duyusal ve duygusal yaşantılar şeklinde deneyimlenebilir; ancak bu durum bütün travmatik anıların parçalandığı anlamına gelmez. Kişi zihinsel olarak olayın sona erdiğini bilirken, bedensel ve duygusal tepkileri henüz aynı güvenlik hissine eşlik etmiyor olabilir. Bu biyolojik süreçler travmanın kişinin iradesinden bağımsız yönlerini anlamamıza yardımcı olurken, her travma yaşamış kişide aynı değişikliklerin ortaya çıktığını varsaymamızı gerektirmez.
Geçmiş travmalar neden tetiklenir?
Travma sonrası güçlüklerde tetiklenme, geçmişteki bir deneyimle ilişkili duygusal ve bedensel tepkilerin bugünkü bir uyaran karşısında yeniden ortaya çıkmasıyla kendisini gösterebilir. Kişi bazen yaşadığı yoğun korkunun, çaresizliğin veya utancın bugünkü durumla neden bu kadar güçlü biçimde ilişkili olduğunu anlamakta zorlanabilir. Geçmişte yaşanan duyguların sanki içeride sıkışıp kaldığı hissi de bu deneyimi anlatmak için kullanılabilir. Ancak burada duyguların beyinde değişmeden depolanmasından değil, geçmişte öğrenilmiş tehdit ve duygusal tepkilerin belirli koşullarda yeniden etkinleşmesinden söz ediyoruz. Özellikle erken dönem güvensizlik veya tehdit deneyimleri yaşayan kişiler için çevreyi sürekli takip etmek, kontrolü elden bırakmamak, duyguları bastırmak ya da yakın ilişkilerden uzaklaşmak bir dönem koruyucu işlev görmüş olabilir. Fakat aynı tepkiler, yetişkinlikte tehlike bulunmadığında bile devam ederek kişinin ilişkilerini, seçimlerini ve günlük yaşamını sınırlandırabilir. Kaçınma kısa vadede rahatlatıcı olsa da geçmişteki tehlikeyle bugünkü koşullar arasındaki farkın deneyimlenmesini zorlaştırabilir. Geçmişte bizi koruyan bir tepki, bugün artık gerekli olmadığı hâlde devam ettiğinde yaşamımızı sınırlandıran bir örüntüye dönüşebilir. Bu nedenle travma çalışmasında yalnızca anıların içeriğini değil, kişinin bugün hangi durumlarda tetiklendiğini, bu tepkilerin hangi işlevleri yerine getirdiğini ve yaşamını nasıl etkilediğini anlamak önemlidir.
Travmanın etkileri nasıl azalır? Psikoterapi ve EMDR
Her zorlayıcı yaşantı travma sonrası stres bozukluğuna yol açmaz ve her travma sonrası tepki uzun süreli bir psikolojik güçlüğe dönüşmez. Klinik değerlendirmede yaşanan olayın özellikleri, belirtilerin niteliği ve süresi, kişinin güvenliği, duygusal düzenleme kapasitesi ve günlük işlevselliği birlikte ele alınmalıdır. Psikoterapide amaç geçmişi değiştirmek veya yaşananları unutmak değil, bu deneyimlerin bugünkü yaşam üzerindeki etkilerini azaltabilmektir. Uygun durumlarda EMDR gibi travma odaklı yöntemler, kişinin hazır oluşu ve ihtiyaçları doğrultusunda yapılandırılmış bir psikoterapi sürecine dahil edilebilir. Bu müdahaleyi anlamak için bir yaranın içerisinde kalan cam kırıkları benzetmesinden yararlanabiliriz. Yaranın iyileşmesini zorlaştıran parçaların dikkatle temizlenmesi, bedenin iyileşme sürecine alan açabilir. Benzer biçimde EMDR'de de travmatik anıyla ilişkili yoğun sıkıntının işlenmesi ve anının kişinin yaşam öyküsü içerisinde daha uyumlu biçimde anlamlandırılması hedeflenir. Elbette psikolojik iyileşme yalnızca bir engelin kaldırılmasıyla kendiliğinden gerçekleşen pasif bir süreç değildir; güvenli bir terapötik ilişki, değerlendirme, hazırlık ve aktif psikolojik çalışma da önemlidir. İyileşme, geçmişte yaşananların silinmesi değil; bu deneyimlerin bugünkü yaşamı belirleme gücünün azalması ve kişinin geçmişi hatırlarken yeniden aynı tehlikenin içinde hissetmek zorunda kalmamasıdır. Böylece kişi geçmişin etkilerini inkâr etmeden, bugünün ilişkilerine, seçimlerine ve yaşam olanaklarına daha fazla yer açabilir.
Travma odaklı çalışmalara ilişkin Travma ve EMDR yazısını inceleyebilir veya görüşme için iletişime geçebilirsiniz.